Hver var Solla gamla?

Eins og þið sjáið, sem heimsækið síðuna okkar, er þar mynd sem undir stendur: Solla gamla og bærinn á Fossi. Við sem getum nú orðið talist eldri kynslóð ættarinnar höfum flest eða öll heyrt talað um Sollu og ævinlega sem „Sollu gömlu“. Ég fór að velta því fyrir mér, hvað við vissum eiginlega um Sollu – hver var hún og hvaðan kom hún og hvernig stóð á veru hennar á Fossi?

Sú mynd sem ég hef gert mér af Sollu frá því ég man eftir mér er nokkurn veginn svona: Solla var dönsk kona, heyrnarlaus, sem hafði verið komið vestur til dvalar. Hún kom úr Reykjavík og það voru víst bæjaryfirvöld sem höfðu forgöngu um að koma henni burt úr bænum. Ekki er nú vitað með vissu hvernig á því stóð, en sagan sagði að hún hefði eignast börn sem lentu á framfæri sveitarfélagsins og tilgangurinn verið að létta þær byrðar. Það mun hafa verið Snæbjörn í Hergilsey sem var beðinn að finna henni stað fyrir vestan. Ekki veit ég hvers vegna hann tók hana ekki sjálfur heldur hafði fengið afa til að taka við henni. Reyndar kom hún ekki strax að Fossi og mér finnst ég hafa heyrt að sá sem tók hana að sér fyrst hafi gefist upp á að hafa hana. Solla var ekki auðveld í umgengni. Hún mun hafa verið skapmikil og heimilisfólkið fékk víst að vita af því, a.m.k. skilst mér að amma hafi ekki verið öfundsverð af sambúðinni við hana. Strákarnir á bænum og hún elduðu grátt silfur og hef ég grun um að þeir hafi haft lúmskt gaman af því að espa hana og hún svaraði fyrir sig með hótunum um að drepa þá. En þótt samskipti hennar við ömmu og strákana væru með þessum hætti gegndi öðru máli með afa. Hann var strangur við hana, ég ímynda mér að hann hafi agað hana eins og óþekkan krakka og kannski ekki alltaf verið mjúkhentur við hana, a.m.k. kom fyrir að hún gaf í skyn að sér væri illt í handleggnum og benti á hann. En hann stríddi henni ekki né gerði gys að henni og hún mun þrátt fyrir allt hafa borið virðingu fyrir honum og kallaði hann pabba.

En þótt yfirvöld í Reykjavík kæmu Sollu af sér í afskekkta sveit dugði það ekki til að koma í veg fyrir barneignir. Þegar hún var á Fossi var fólk búandi á Hólhúsunum, hjón og uppkominn sonur þeirra, Jón Guðjónsson. Leiðir hans og Sollu lágu saman með þeim afleiðingum að hún eignaðist dreng 6. mars 1924, sem fékk nafnið Jón Bertel. Honum var komið í fóstur að Skriðnafelli þar sem hann ólst upp. Hann er nú búsettur í Reykjavík. Sollu var ekki treyst til að annast barn og amma hefur haft nóg með sitt, Gunni fæddur þremur dögum síðar.

En hvað segja opinberar heimildir um Sollu:

Í manntali 1910 eru meðal íbúa í húsinu Nýlendugötu 15 B í Reykjavík:

Nicolaj Sophús Berthelsen, málari, fæddur í Kaupmannahöfn 1855 og hefur komið þaðan 1879; Jórunn Jónsdóttir kona hans, fædd í Reykjavík 1849 og dætur þeirra tvær, Helga Berthelsen, f. 1893 og Solveig Berthelsen, f. 5. júlí 1884 (skv. Íslendingabók 1885), og er það engin önnur en „Solla gamla“ á Fossi, og heitir fullu nafni Solveig Annica Emilía Berthelsen. Þá er og á heimilinu Nicolina Berthelsen, f. 21. júní 1909, barn Solveigar.

Næst hittum við Sollu í Sauðeyjum árið 1916, hjá Jóni Ormssyni (Sóknarmannatal) og hafði hún komið þangað úr Reykjavík það ár, og er „mállaus á sveitarframfæri“ eins og það er orðað. Hún er þar enn 1917 en 1918 er hún komin að Fossi. Þar er hún svo næstu árin og allt til ársins 1943, en hverfur þá af skrá í Barðastrandarhreppi. Ekki veit ég hvort hefur hún þá þegar farið að Arnarholti á Kjalarnesi þar sem hún var síðustu árin sem hún lifði, en hún lést 26. mars 1956. Í Sóknarmannatalinu er Solla ýmist titluð „ómagi“, „þurfalingur“ eða „niðursetningur“ og einhvern tíma er þess getið að hún sé „daufdumb að mestu“. Solla var heyrnarlaus eða mjög heyrnarskert en þó mun hún hafi getað gert sig skiljanlega. A.m.k. gat hún beðið ferðamenn, sem um fjöruna fóru, um sígarettur. Þegar komið var utan fjöru stóð Solla oft eins og varða á Bökkunum og beið, enda sést alveg út í Litluhlíðarfjöru heiman frá Fossi. Ekki veit ég hvort hún kunni táknmál líkt því sem nú er notað, en fingramál, þar sem orð eru stöfuð, hefur hún notað og krakkarnir á bænum lært af henni og kunnu síðan. Ég man að pabbi talaði um að hún hefði átt danska bók með myndum af táknum og líktust einhver þeirra þeim táknum sem nú eru notuð í íslensku táknmáli. Þegar hann tók þátt í táknmálsnámskeiði kom sumt honum kunnuglega fyrir sjónir, og sá þá t.d. að táknið fyrir „vitlaus“ er mjög líkt því sem Solla hafði notað. Það tákn mundi hann vel, enda hafði hún víst oft þurft á því að halda um þá stráka.

Ekki veit ég hvort það var eingöngu heyrnarleysið sem bagaði Sollu eða hvort hún bjó við einhverja fötlun aðra. Fyrr á tímum voru heyrnarlausir dregnir í dilka með vanheilu fólki og hefur það sett mark sitt á þá sem fyrir því urðu þótt þeir væru heilir að öðru leyti.

Ég man ekki eftir öðru en Solla væri kölluð „gamla“ en hvenær og hvers vegna það festist við hana veit ég ekki, en sjálfsagt hefur eitthvað í fari hennar valdið. Ekki var þó aldurinn svo hár, hún var langt innan við fertugt þegar hún kom að Fossi og var ekki orðin sextug þegar hún fór þaðan. Það sannast hér sem stundum er sagt, að aldur er afstæður, og getur nú hver séð sjálfan sig!

J. H.

Ef einhver getur bætt við þetta eða veit betur um eitthvað sem hér hefur verið sagt, þá fyrir alla muni látið vita af því.

J. H.