Heimsókn til St. Jósefssystra í Kaupmannahöfn

Síðustu helgina í nóvember fórum við Særún í stutta ferð til Kaupmannahafnar svona rétt eins og fjölmargir aðrir Íslendingar. Okkar ferð var þó a.m.k. að einu leyti frábrugðin hefðbundinni verslunar- og skemmtiferð. Upphaf þess má rekja til þess er ég var að afla mér heimilda í greinina um Ólaf Marteinsson sem birt var í Árbók Barðastrandarsýslu í fyrra. Halldóra Marteinsdóttir systir hans átti mjög óvenjulegan feril. Hún fór til Kaupmannahafnar, lærði þar hjúkrun og gekk í reglu St. Jósefssystra og tók sér heitið systir Jóhanna. Starfaði hún bæði á Landakoti og St. Jósefsspítala í Hafnarfirði eftir heimkomuna.

Mér lék hugur á að vita hvort nokkurs staðar leyndust einhverjar upplýsingar eða heimildir um hana og feril hennar og spurðist fyrir á nokkrum stöðum. Sú leit endaði í móðurhúsi St. Jósefssystra í Kaupmannahöfn, en engar systur úr þeirri reglu eru nú á Íslandi, þær síðustu fluttu til Danmerkur 2001. Þar komst ég í samband við systur Emmanuelle sem svaraði tölvupósti frá mér um hæl og tjáði mér að ekkert væri að finna í gögnum þeirra um systur Jóhönnu nema staðreyndir um fæðingar- og dánarár hennar og annað sem ég vissi fyrir. Hins vegar lét hún þess getið að á hvíldarheimili þeirra væri öldruð systir, 94 ára, sem myndi eftir systur Jóhönnu og minntist þess að hún hefði alltaf verið „en dygtig og glad søster“. Þetta þóttu mér nokkur tíðindi og tók strax þá ákvörðun með sjálfri mér að næst þegar leið mín lægi til Kaupmannahafnar ætlaði ég að fara í heimsókn til systranna og vita hvort þessi gamla kona væri enn á lífi og við þá heilsu, andlega og líkamlega, að ég gæti heilsað henni.

Nú var tækifærið komið. Við Særún fórum af stað í leiðangur sunnudagsmorguninn 26. nóvember og eftir dálítið flakk á öðrum slóðum, sem var þessu óviðkomandi, komum við að móðurhúsinu á Strandvejen 91. Klukkan var u.þ.b. hálf eitt og við því þarna á ferð á heldur óhentugum tíma. Við gengum inn í klausturgarðinn og sáum engan á ferli, en inn um glugga mátti sjá að systurnar sátu til borðs í matsalnum. Fljótlega kom þó ein þeirra út í anddyrið – það hafði sést til okkar – og ég byrjaði á að spyrja hvort ég gæti hitt systur Emmanuelle. „Det er mig“, var svarið. Þá sagði ég henni deili á mér og hvert erindi mitt væri, mig langaði að heilsa þessari öldruðu systur sem hefði þekkt frænku mína ef hún væri enn á lífi og gæti tekið á móti gestum. Hún sagði svo vera, nú væri að vísu matartími á dvalarheimilinu, en honum væri um það bil að ljúka og hún skyldi athuga hvernig á stæði. Eftir stutta stund kom hún aftur og fylgdi okkur út á heimilið. Það er nokkuð nýlegt einnar hæðar hús, byggt í bakgarði klaustursins, en sjálft klaustrið er falleg rauð tígulsteinsbygging. Eftir að í ljós kom í samtali okkar systur Emmanuelle að hún hefði verið á Íslandi í 38 ár töluðum við eins mikið saman á íslensku og dönsku. Inni á heimilinu hittum við fyrir nokkrar hinna öldruðu systra, þar á meðal eina sem kom til Íslands árið 1945, ári síðar en frænka okkar lést. Systirin, sem hér var samtíða systur Jóhönnu, heitir systir Anna Pauline og er austurþýsk, en var á Íslandi í u.þ.b. 60 ár. Hún lá fyrir í rúmi sínu þegar við komum inn til hennar. Það er erfitt að halda uppi samræðum við hana vegna þess að heyrn hennar er afar léleg orðin, þrátt fyrir heyrnartæki. Hugur hennar er skýr þótt aldurinn sé hár, en eitthvað mun þó minni hennar farið að dofna frá því fyrir hartnær tveimur árum er hún talaði um systur Jóhönnu. Það kom því í hlut systur Emmanuelle að túlka erindi mitt við hana. Systir Anna Pauline var afar glöð að fá heimsókn frá Íslandi. Hún er íslenskur ríkisborgari, segist vera „Íslendingur í húð og hár“ og lítur á Ísland sem landið sitt. Hún bað fyrir kveðju til síns kæra Íslands, sem ég að sjálfsögðu skilaði þegar landið kom í augsýn á heimleiðinni. Í herbergi hennar er íslenskur fáni, bangsi í líki lunda situr í glugganum, hún hefur hjá sér íslenskt dagatal og á veggnum fyrir ofan rúmið eru innrömmuð fáein þurrkuð blóm sem eru af gröf móður hennar á Íslandi. Móðir hennar kom til Íslands til dvalar og var hér til æviloka.

Móðurhús: Höfuðstöðvar systrareglu eða regludeildar í tilteknum heimshluta, í hverju umdæmi, á tilteknu landsvæði eða stað. Móðurhús St. Jósefssystranna á Íslandi hefur alltaf verið í Kaupmannahöfn. Þetta er móðurhúsið á Strandvejen 91. Hér eru nú um 45 systur sem sumar hverjar voru um árabil á Íslandi. Hægra megin sést gafl kirkjunnar. Í garðinum handan við klaustrið og kirkjuna er hvíldarheimilið þar sem um 20 aldraðar systur dvelja.

Að lokinni dvöl í herbergi systur Önnu Pauline sýndi systir Emmanuelle okkur kirkjuna þeirra, sem er afar falleg. Þar er söngloft með pípuorgeli, en nú er engin í hópi systranna lengur sem spilar á það og er það því lengstum þögult, aðeins fenginn einhver utanaðkomandi til að spila á sunnudögum, og var auðheyrður tregi í rödd systur Emmanuelle þegar hún ræddi um þetta. Systurnar reka lítinn basar þar sem þær selja handavinnu sína, ekki í gróðaskyni heldur er þetta aðeins afþreying þeirra, þeim þykir gott að hafa eitthvað á milli handanna. Við keyptum nokkra smáhluti, jólaskraut og kort, til minningar um heimsóknina. Að lokum bauð systir Emmanuelle okkur upp á kaffi og ljómandi góða ostaköku í matsalnum og við sátum þar og spjölluðum við hana góða stund og hún sagði okkur ýmislegt. Þarna í klaustrinu eru nú um 45 systur og um 20 aldraðar á hvíldarheimilinu þar sem er vakt allan sólarhringinn. Það kostar mikið að reka þessa starfsemi alla og til þess nýta þær andvirði spítalans sem þær ráku á árum áður en hafa nú selt, því að eftirlaun þeirra hrökkva engan veginn fyrir rekstrinum. Þessi spítali stendur við Griffenfeldsgade og að öllum líkindum hefur Halldóra frænka okkar verið þar við nám og störf. Nokkrar systranna voru á rölti um húsið og litu inn í matsalinn meðan við drukkum kaffið. Ein þeirra hafði göngugrind sér til stuðnings, en þegar hún heyrði að komnir væru gestir frá Íslandi sleppti hún grindinni til þess að geta faðmað okkur að sér – af því að við vorum Íslendingar. Slíkar eru taugarnar sem þessar konur hafa til landsins, þær sem hér hafa verið. Systurnar hafa enn nokkurt samband við Ísland, eiga hér samstarfsfólk og vini frá því þær dvöldu og störfuðu hér og fá af og til heimsóknir. Þegar við vorum um það bil að ljúka kaffidrykkjunni spurði systir Emmanuelle hvort ég vissi ekki um bókina, sem skrifuð var um St. Jósefssystur á Íslandi og út kom fyrir nokkrum árum. Ég sagði svo vera, ég hefði séð hana en ætti hana ekki. Þá sagðist hún vera með eintak af bókinni sem varla væri þörf fyrir þarna lengur, það læsi hana enginn, og hún var ekki að orðlengja það frekar en fór og sótti bókina og gaf mér. Því miður var ég of sein að hugsa og láðist að biðja hana um að árita bókina. Þessi bók kom út á Íslandi 1997 og heitir St. Jósefssystur á Íslandi 1896-1996, og höfundur hennar er Ólafur H. Torfason. Þetta er rúml. 800 síðna bók með miklum fróðleik um systurnar og starf þeirra hér á landi og með fjölda mynda. Þar (á bls. 628) er m.a. mynd af systur Jóhönnu, sem ég hef ekki séð annars staðar.

Systir Anna Pauline heimsótt. Hún þekkti systur Jóhönnu og talaði um að hún hefði verið „en dygtig og glad søster“. Minni systur Önnu er nú farið að dofna, enda aldurinn hár (f. 1911), en hún er sannur Íslendingur í hjarta sínu. Systir Emmanuelle stendur við rúmgaflinn.

Þegar hér var komið þótti okkur tímabært að fara að kveðja og þakka fyrir yndislegar móttökur. Systir Emmanuelle fylgdi okkur til dyra og kvaddi okkur með hlýju faðmlagi og við gengum út í milt vetrarveðrið umvafðar kyrrð og helgi klaustursins. Á stéttinni fyrir utan klausturgarðinn stigum við svo upp í strætisvagn sem skilaði okkur inn í ys og þys stórborgarinnar. Eftirminnileg heimsókn var á enda og víst er að þessi ferð til Kaupmannahafnar er engri annarri lík.

Í klausturgarðinum.             Skrifað í desember 2006 Jónína Hafsteinsdóttir Myndir: Særún Ármannsdóttir

Viðauki 13. febrúar 2008

Systir Anna Pauline látin

Systir Anna Pauline, sem var samtíða frænku okkar, systur Jóhönnu, og sagt er frá í pistli frá síðasta vetri, lést 24. október í haust, 96 ára að aldri.

Systir Anna Pauline (Magdalena Schnase) var fædd 1911 í litlu sveitaþorpi í Austur-Þýskalandi sem nú tilheyrir Póllandi og ólst þar upp í stórum systkinahópi. Elsta systirin, Lucia (fædd 1903), gekk í reglu St. Jósefssystra og nefndist systir Lioba. Magdalena fetaði í fótspor hennar aðeins 17 ára að aldri. Þær systur komu báðar til Íslands skömmu eftir 1930 og áttu ævistarf sitt hér. Systir Anna Pauline var hjúkrunarkona og starfaði við sjúkrahús systranna og áfram við St. Jósefsspítalann eftir að ríkið keypti hann 1977. Systir Lioba var um árabil kennari við Landakotsskólann og síðan skólastjóri við barnaskóla systranna í Hafnarfirði. Hún er sögð hafa náð bestum tökum allra erlendu systranna á íslenskri tungu. Þegar St. Jósefssystur á Íslandi gerðust aldraðar vildu flestar þeirra eyða ævikvöldinu hér og þær reistu sér hvíldarheimili í Garðabæ. Það var tekið í notkun 1976 og þangað fluttu bæði systir Anna Pauline og systir Lioba. Systir Anna Pauline var þó ekki hætt störfum og ók daglega til vinnu þaðan allt til ársins 1983. Systir Lioba lést 1995. Árið 1998 fluttu síðustu systurnar til Kaupmannahafnar, á hvíldarheimili reglunnar við Strandvejen, og þar naut systir Anna Pauline umönnunar til hinstu stundar.

Heimildir:

http://www.sanktjosephsoestrene.dk/ (minningarorð rituð af systur Emmanuelle)
Ólafur H. Torfason: St. Jósefssystur á Íslandi 1896-1996.