Friðgerður Marteinsdóttir

Tilefni þess að við erum hér saman komin er afmæli. Þann 18. september 1991 hefði mamma mín orðið 100 ára. Ég ætla með nokkrum orðum að fara yfir æviferil hennar, því að ykkur er hann vitanlega ekki öllum jafnkunnur.

Mamma fæddist á Grænhól þann 18. september 1891. Þá bjuggu foreldrar hennar þar, þau Marteinn Erlendsson og Ólafía Þórðardóttir. Mamma var þeirra sjötta barn. Fyrir áttu þau: Þórð, Gísla, Guðnýju, Harald og Halldóru. Á eftir mömmu eignuðust þau svo þrjú börn í viðbót, þá: Helga, Erlend og Ólaf.

Árið 1896, þegar mamma er 5 ára gömul flytur fjölskyldan að Siglunesi. Ekki var langt að bíða sorgaratburðanna á Siglunesi. Í júníbyrjun 1899 þegar mamma er 8 ára gömul deyr mamma hennar, þegar hún elur sitt níunda barn (Ólaf). Það getur hver fyrir sig reynt að setja sig í spor 8 ára stúlku, sem stendur allt í einu eftir móðurlaus ásamt öllum systkinahópnum.

Nú kom amma hennar, Halldóra Gísladóttir, þá 76 ára gömul til hjálpar Marteini tengdasyni sínum og tók að sér húsmóðurstörfin á þessu barnmarga heimili.

Það er sagt að sjaldan sé ein báran stök. Það reyndist einnig hér. Réttu ári eftir að Ólafía deyr verður Marteinn úti á Kleifaheiði (12. júní 1900). Nú er mamma mín 9 ára gömul, bæði móður- og föðurlaus.

Nú blasti við sveitarframfæri, en svo talaðist til að Gísli Þórðarson, bróðir Ólafíu tekur að sér, með Halldóru móður sinni, að sjá um að heimilið tvístrist ekki næsta árið.

Þann 10. apríl næsta ár deyr Halldóra. Þá var ekki lengur hjá því komist að gera heimilið upp. Með góðra manna hjálp var komist hjá því að nokkurt barnið færi á sveitina. Þau elstu hjálpuðu sumum systkinum sínum og svo vinir og ættingjar.

Þá bjó í Haga pabbi minn Guðmundur Jónsson og kona hans Jóhanna Jónsdóttir. Til þeirra fór mamma og var hjá þeim allt til fullorðinsára. Árið 1905 flytur pabbi með allt sitt fólk frá Haga og fer að búa á Skálmarnesmúla. Það gekk ekki eins og vonast hafði verið eftir og eftir eitt ár flytur hann með allt sitt í Sauðeyjar og þar búa þau í 6 ár.

Um haustið 1911 fer mamma frá Sauðeyjum til Reykjavíkur, fær að vera um veturinn hjá frænku sinni Guðrúnu Erlendsdóttur frá Látrum. Þá var orðið þannig ástatt fyrir henni að ég var á leiðinni í þennan heim. Ég fæddist svo þann 4. febrúar 1912.

Um vorið fer mamma svo með mig á fyrsta árinu vestur í Flatey, en þangað var þá pabbi kominn og hans kona, uppgefin á búskapnum í Sauðeyjum.

Nú var ekki bjart framundan hjá mömmu. Hún gat ekki hugsað sér að setjast að hjá þeim hjónum, sem hún var búin að vera hjá í 10 ár. Hún vildi fyrir hvern mun komast eitthvað í burtu og bjargast á eigin spýtur með sitt barn. Helst datt henni í hug að fara til Ameríku. Þar átti pabbi góðan vin sem var tilbúinn að taka á móti okkur mömmu og greiða veg okkar.

Nú er það Jóhanna, sem tekur af skarið. Hún segir manni sínum að ekkert vit sé í að senda stúlkuna til Ameríku. Þeirra hjónaband sé hvort sem er búið að vera, hann skuli því sjálfur hjálpa stúlkunni að ala barnið upp.

Það verður þá að ráði að um vorið 1913 fer mamma að búa á Haukabergi og pabbi kemur til hennar þangað. Þar búa þau í tvö ár og áttu sitt annað barn (Unni).

Um vorið 1915 kaupir pabbi Skjaldvararfoss, þar búa þau svo það sem eftir var meðan kraftarnir entust. Þar eignuðust þau svo 6 börn í viðbót, þau: Gyðu, Guðmund Friðgeir, Þórarin Fjeldsteð, Snæbjörn Gunnar, Lúðvík og Kristínu.

Í ágústmánuði 1942 missa þau yngsta barnið sitt, Kristínu, 15 ára gamla og geta allir séð hvert áfall það hefur verið.

Um vorið 1943 tekur Friðgeir við búskapnum á Fossi. 1944 kemur Þuríður til hans, verður konan hans og leysir mömmu af við búsforráðin. Á gamlársdag 1944 deyr pabbi.

Árið 1947 verður svo breyting á Fossi. Friðgeir og Þuríður flytja til Patreksfjarðar, en Gunnar og mamma taka við búskapnum á Fossi. Þau bjuggu þar saman í 22 ár.

Mörg síðustu ár kenndi mamma hjartasjúkdóms, sem fór síversnandi. Um haustið 1969 fór hún til Reykjavíkur ef ske kynni að læknar þar gætu hjálpað.

Á biðstofu læknisins leið hún útaf og þar með var ævi hennar öll. Það var þann 17. nóvember 1969.

Ef við settum nú dæmið þannig upp, að mamma gæti núna verið mitt á meðal okkar og litið yfir hópinn sinn, sem hér er að miklum hluta saman kominn, þá er ég viss um að það sæist gleði og ánægja í svip hennar. Hún myndi gleðjast yfir því hvað henni auðnaðist að skila þjóðfélaginu góðum þegnum. Með það í huga skulum við njóta þessara samverustunda, sem við eigum hér til minningar um hana.

Hafsteinn Guðmundsson

Flutt í Örlygshöfn 13. júlí 1991