Skjaldvararfoss

Kartöflurækt á Fossi

Þau okkar, sem muna eftir búskap á Fossi, muna vafalaust vel eftir kartöflugörðunum neðan við Bakkana. Fyrir nokkrum árum sendi Guðmundur H. Friðgeirsson vefnum myndir af fólki að taka upp kartöflur í einum þessara garða, svo nefndum "Ungmennafélagsgarði". Myndirnar hefur síðan verið að finna á myndavefnum en eru nú dregnar fram aftur og birtar með þessum pistli. Í orðsendingu með myndunum viðraði Mummi áhyggjur sínar af því að nöfnin á görðunum væru líklega að glatast. Hann myndi í fljótu bragði aðeins eftir nafni á einum þeirra, Tudda. Þá hefði sést vel fyrir Ungmennafélags-garðinum rétt fyrir utan Götuskarðið þegar hann var í sveit á Fossi en hann mundi ekki eftir honum í notkun.

Ástæða þess að þetta er nú rifjað upp er að umsjónarmaður vefsins rakst fyrir nokkru á umfjöllun um kartöflurækt á Fossi í blaðinu Þjóðólfi frá 1857 (9. árg. 23. tbl.). Sú grein er reyndar miðhluti langrar greinar sem skiptist á þrjú blöð (upphaf í 18. tbl., niðurlag í 25. tbl.). Greinin er skrifuð af miklum eldmóð og bændur landsins óspart hvattir til dáða að nýta landsins gæði og vinna vel að jarðabótum. Fyrsti hlutinn fjallar að miklu leyti um hreindýrarækt sem höfundur telur að "...gæti orðið einhver hinn kostnaðarminnsti og þó þrautbezti atvinnuvegur íslendínga". Í miðhluta greinarinnar hvetur hann bændur til að hyggja að kál- og jarðeplarækt og birtir ítarlegar leiðbeiningar um hvernig að slíku skuli staðið. Til að skýra hvernig jarðeplarækt getur "minnkað kornkaup vor við Dani" er eftirfarandi í neðanmálsgrein: "Næstl. sumar var einhver bezti jarðeplavöxtur á Barðaströnd og mun fengizt hafa um 300 tunnur jarðepla, og að auk nokkuð af kálrótum. Jarðeplatunnan, matin til verðlags á 4 rdl., sem eptir öðrum matarkaupum í þessu ári má heita gott verð, verða jarðeplin sem öfluðust í ár á Barðaströnd 1200 rdl. virði, og samgildir það rúmum 109 tunnum af rúgi eptir verðlagi þess hèr í sumar; - hvað mikla kornvöru Barðstrendíngar keyptu í sumar veit eg að vissu ekki, þó ætla eg óhætt að geta til að það hafi vart náð 60 tunnum." Í síðasta hluta greinarinnar fjallar hann um jarðrækt almennt og hvetur til að stofnuð séu jarðabótafélög.

Til að rökstyðja fullyrðingar sínar um hvílík blessun jarðeplaræktin geti verið ef vel er að henni staðið segir greinarhöfundur svolitla dæmisögu og fer hún hér á eftir:

"Til að sýna löndum mínum, hversu litla vinnukrapta þarf til þess að stunda jarðeplaræktina, og hversu blessunarrík búbót hún getur verið þar sem notalega er að henni unnið, ætla eg að segja þeim eptir fylgjandi sögu. Bóndi einn er hèr nú í sókninni, sem Helgi Sæmundsson heitir, hann býr á jörð þeirri sem Skjaldvararfoss heitir, jörðin er 20 hundr. að dýrleika og hefir Helgi hana hálfa til ábúðar; þar er lítið harðbalalegt og hrjóstrugt land; fólk hefir bóndi þessi í heimili: konu sína, 5 börn, þeirra hið elzta 8 vetra, og móður sína örvasa og lèlegan vinnumann að hálfu; allir sjá, að börnin ok kerlíngin duga ekki til vinnu, og eru það þá einúngis hjónin og hinn hálfi maður, sem öllum störfum hafa að gegna á heimilinu; bóndi þessi hefir í nokkur ár lagt beztu alúð á jarðeplarækt, og byggt sèr 200 ferhyrníngs-faðma stóran garð í sandbrekku undir túni sínu, niður að malarkampi við sjóinn; á brekkubrúninni stendur fjárhúskofi hans, og er moltaðið úr húsinu sá eini áburður sem hann ber í garðinn ; brekkan er brött og liggur mót suðri, í garðinum er eintómur hvítur sandur, lítilli mold blandinn, og hitnar sandurinn mjög í sumarhitunum, þó spretta jarðeplin vel í honum; ekki veit eg, hvort Helgi hefir getað ræktað allan garðinn í sumar, þó fekk hann upp úr honum í haust 20 tunnur af jarðeplum; 2 kýr hefir hann á búi, en til málnytu hafði hann í sumar 12 leiguærnar og 3 að auki, 15 alls, og voru þær arðlitlar; vinnumanninn lèt hann róa vorvertíðina, og fekk 100 fiska hlut eptir hann, og eitt kornkvartil eignaðist hann úr kaupstað, sjálfur var hann heima, yfir vorið, að stunda heimilisstörfin og vallarverk og garðyrkjuna, vann hann mest að því aleinn, heys aflaði hann í sumar með konunni og hálfa manninum handa 2 kúm sínum, einum hesti og hèr um 40 kindum, ám og lömbum, en hann á ekki nærri svo margar kindur sjálfur. Bóndi þessi geldur fullt eptir jörðina og stendur sómalega í öllum lögskilum, og dálítið gefur hann til sveitar, lifir þó meö sínum neyðarlausu lífi. Þó Helgi og kona hans sèu bæði yðjusöm, notinvirk og sparsöm, geta allir sèð á efnahag og aðdráttum þeirra, að hefðu þau ekki jarðeplin við að lifa væru. þau fyrir laungu flosnuð upp og komin á sveitina."

Það er því ljóst að kartöflurækt á Fossi á sér langa sögu og leitt til þess að vita að henni sé líklega lokið og ummerki um garðana og saga þeirra hverfi. 

En hver var þessi hugsjónamaður sem eggjaði landsmenn til dáða með hugvekju sem ekki ætti síður við nú í kreppunni en í almennri fátækt um miðja nítjándu öld? Það lá ekki alveg í augum uppi. Hann var fremur spar á upplýsingar um sjálfan sig og greinaflokkurinn í Þjóðólfi er aðeins undirritaður “Ykkar heilráður vinur B.Þ.” Í fyrstu greininni kemur fram að hann hafi áður skrifað um hreindýrarækt í Lanztíðindum og í öðrum árgangi þess rits, 42.-43. tbl. árið 1851 fannst grein um hreindýrarækt sem rituð er mjög í sama anda og greinaflokkurinn í Þjóðólfi. Enn lá þó ekkert höfundarnafn á lausu en þessi grein var undirrituð “Barðstrendingur, ættaður að norðan”. Sá, sem þetta ritar, taldi næsta víst að hér væri um sama mann að ræða.

Þar sem hér er augljóslega um aðfluttan menntamann að ræða var nærtækast að huga næst að hvaða prestar hafi setið á Barðaströnd um þetta leyti og sú leit bar skjótan árangur því prestur á Brjánslæk frá 1848 til 1863 hét Benedikt Þórðarson, fæddur á Sörlastöðum í Fnjóskadal árið 1800 og uppalinn að Kjarna í Eyjafirði. Áður en hann kom að Brjánslæk hafði hann verið prestur á Stað á Snæfjallaströnd, Garpsdal og Kvennabrekku en lauk sínum prestsskap í Selárdal. Hann lést 1882. Í Íslenskum æviskrám eftir Pál Eggert Ólason segir um séra Benedikt: “Var alþm. Barðstrendinga 1861-3. Hann var vel gefinn, góður kennimaður, prúðmenni, verklaginn og búsýslumaður, og þó kona hans meir.” Kona hans hét Ingveldur Stefánsdóttir. Séra Benedikt var sálmaskáld og var drjúgur við að safna þjóðsögum fyrir Jón Árnason, er jafnvel talinn einn af hans bestu heimildarmönnum.

Þeir sem vilja lesa greinaflokkinn í heild finna hann auðveldlega á www.timarit.is með því að nota þessar krækjur:

http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2023510
http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2023538
http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2023547

Myndirnar tvær hér að ofan úr Ungmennafélagsgarðinum má einnig finna á myndavefnum og eru þær heldur stærri þar. Fólkið á efstu myndinni er að sögn Guðmundar H. Friðgeirssonar sem hér segir: Frá vinstri Þórarinn Fjeldsted, Ólafur Sveinsson frá Gerði, Hólmfríður Kristófersdóttir frá Múla, Steinunn Júlíusdóttir frá Múla, Jóna Jónsdóttir móðir Steinunnar (snýr rassi í mynd), strákur (frá Múla ?), Þuríður Þorsteinsdóttir með fötu og óþekktur. Á litlu myndinni þar fyrir neðan er Þuríður lengst til hægri en hinir eru ekki þekktir með vissu. Á neðstu myndinni má sjá séra Benedikt Þórðarson á Brjánslæk. Myndin er tekin af vef Alþingis, http://www.althingi.is/altext/thingm/3007000008.html?knt=3007000008

(1/7 2010)

Auglýsingar

Viltu auglýsa á vefnum? Skilmálar auglýsinga eru hér (24/3 2007)

Viltu leggja eitthvað til málanna? |